Γιατί πρέπει να σταματήσει ο έμφυλος διαχωρισμός στα παιδικά παιχνίδια;

Γράφει η Κυριακή Μπλόσκα


Όπως πέρσι, έτσι και φέτος οι περιοριστικές συνθήκες τις πανδημίας καλά κρατούν, με τις πασχαλινές αγορές να πραγματοποιούνται ηλεκτρονικά -πλην ελαχίστων εξαιρέσεων- και την αναζήτηση δώρων για τα παιδιά να δίνουν την ψευδαίσθηση πως το εορταστικό κλίμα είναι ακόμη ζωντανό. Δεν χρειάστηκε να περιηγηθώ πάνω από πέντε λεπτά στις ιστοσελίδες γνωστών και μη καταστημάτων που ασχολούνται με την πώληση παιδικών παιχνιδιών για να καταλάβω πως -όσο και αν ήλπιζα πως έχουμε προχωρήσει σαν κοινωνία- τα σεξιστικά πρότυπα στα παιδικά παιχνίδια παραμένουν ίδια και απαράλλακτα. Φαίνεται πως ούτε η παγκόσμια υγειονομική κρίση που κατάφερε να αλλάξει ριζικά όσα μας όριζαν μέχρι χθες, δεν μπόρεσε να σπάσει τα στεγανά που διαχωρίζουν τα παιδικά παιχνίδια σε εκείνα που αρμόζουν στην «αρρενωπότητα» των αγοριών και σε εκείνα που ταιριάζουν με την «συναισθηματική φύση» των κοριτσιών.


Πηγή: www.madeformums.com

Η πραγματικότητα μας δείχνει πως -ακόμη και το 2021- οι ηρωίδες-πρότυπα που προωθούνται για τα κορίτσια περιορίζονται σημαντικά, ενώ συνεχίζουν να αναπαράγουν την εικόνα μίας χαρωπής νοικοκυράς, μίας γυναίκας που θα πρέπει να ασχολείται με τις δουλειές του σπιτιού αλλά και με την εξωτερική της εμφάνιση για να είναι αρεστή και κοινωνικά αποδεκτή. Ο σεξισμός, φυσικά, πλήττει και τα αγόρια, τα οποία οφείλουν να εξερευνούν την φαντασία τους με συγκεκριμένα παιχνίδια, όπως αυτοκινητάκια, όπλα-στρατιωτάκια και ήρωες βουτηγμένους στην τοξική αρρενωπότητα.


Οφείλουμε, λοιπόν, να λάβουμε σοβαρά υπόψιν πως το παιχνίδι αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στο πώς ένα παιδί αντιλαμβάνεται και κατανοεί τον κόσμο γύρω του, με τα ερεθίσματα που του προσφέρει να κρίνονται απαραίτητα για όλες τις φάσεις της ανάπτυξής του. Ας μην ξεχνάμε, όμως, πως τα παιχνίδια είναι κατά βάση πολιτισμικά προϊόντα που μεταφέρουν και εμπεριέχουν συγκεκριμένα μηνύματα, καθώς κατασκευάζονται σύμφωνα με τα έμφυλα χαρακτηριστικά που κατακλύζουν τον ενήλικο κόσμο.


Έτσι, τα «αγορίστικα» παιχνίδια είναι ειδικά διαμορφωμένα για να προτρέπουν τα αγόρια να εμπλακούν με δραστηριότητες που απαιτούν κίνηση, και μπόλικη ενέργεια. Αντίθετα, τα κορίτσια δεν ενδείκνυται να εξερευνούν και να κατασκευάζουν –όπως βλέπουμε να συμβαίνει συχνά με τα αγόρια- αλλά καλούνται να αναπτύξουν δεξιότητες οικιακής φροντίδας, ενώ μαθαίνουν να εξασκούν σημαντικές συναισθηματικές και κοινωνικές δεξιότητες, όπως ενσυναίσθηση, κατανόηση, εκφραστικότητα κ.α. Οι διακρίσεις αυτές όχι μόνο δημιουργούν μία διαστρεβλωμένη εικόνα στο παιδί για τους κοινωνικούς ρόλους που θα πρέπει να υιοθετήσει στην ενήλικη ζωή του, αλλά τοποθετούν σε ασπρόμαυρα κουτάκια την πολύχρωμη προσωπικότητα ενός παιδιού, κάτι που για μένα πέρα από καταδικαστέο είναι και εγκληματικό, καθώς δεν λαμβάνεται υπόψιν η ποικιλομορφία στην ταυτότητα του φύλου.



Παράλληλα, δίπλα στην σεξιστική διάθεση που χαρακτηρίζει τον έμφυλο διαχωρισμό των παιχνιδιών, κρύβεται και η ομοφοβία. Κάθε φορά που ένα αγόρι θέλει να παίξει με τα καθιερωμένα «κοριτσίστικα» παιχνίδια -τα οποία κατασκευάζονται για να διδάσκουν στα κορίτσια πως πρέπει να έχουν ελκυστική εμφάνιση, να ενδιαφέρονται για το μακιγιάζ, την μόδα, ενώ τα κιλά τους πρέπει να εναρμονίζονται με το κοινωνικά αποδεκτό πρότυπο ομορφιάς- το αγόρι αυτό αποκαλείται «γυναικωτό» στη καλύτερη περίπτωση και δέχεται σκληρή κριτική για την επιθυμία του.


Έτσι, αν ένα αγόρι επιθυμεί να παίζει με κούκλες, αν δείχνει ενδιαφέρον για τα προϊόντα μακιγιάζ ή αν βρίσκει χαρά φορώντας «κοριτσίστικα» χρώματα, τότε αυτόματα το παιδί αυτό μπαίνει στο στόχαστρο των ομοφοβικών και τρανσφοβικών ενηλίκων και από χαριτωμένο γίνεται προβληματικό, καθώς οι επιλογές του προκαλούν αμηχανία στην οικογένειά του. Βέβαια, τέτοιες αντιδράσεις όχι μόνο δεν θα αποτρέψουν το παιδί από το να ακολουθήσει το ένστικτό του, αλλά του στερούν και τη δυνατότητα να μοιράζεται τις σκέψεις του για ζητήματα που το απασχολούν, ενώ του δημιουργούν ανασφάλεια και μειώνουν την αυτοπεποίθησή του.


Το άγχος, λοιπόν, της ομοφυλοφιλίας και της όποιας εκτροπής από το καθιερωμένο, από το «φυσιολογικό», από το μονοδιάστατο ασπρόμαυρο κουτάκι είναι εμφανές δείχνοντάς μας πως τα παιχνίδια δεν δημιουργούνται με βάση τις ανάγκες των παιδιών, αλλά αντικατοπτρίζουν την εικόνα που έχουν προαποφασίσει οι φροντιστές τους για εκείνα. Μάλιστα, τον Σεπτέμβριο του 2019 μία ανάρτηση στην σελίδα όλα τα παιχνίδια για όλα τα παιδιά, ανέδειξε πως ο έμφυλος διαχωρισμός των παιχνιδιών είναι ένα σημαντικό ζήτημα, καθώς έλαβε viral διάσταση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συγκεντρώνοντας περίπου 700 κοινοποιήσεις.



Όπως βλέπουμε στην παραπάνω εικόνα, η λίστα υλικών απευθύνεται σε παιδιά νηπιαγωγείου, ενώ γίνεται ολοφάνερος ο έμφυλος διαχωρισμός αναφορικά με τα παιχνίδια που επιτρέπεται να φέρουν μαζί τους, με τα αγόρια να μπορούν να παίξουν με «ό,τι τους αρέσει», ενώ τα κορίτσια έπρεπε να έχουν μαζί τους αποκλειστικά «σετ κουζινικά, πλαστικά φρούτα ή ζωάκια». Εξίσου viral έγινε και η αντίδραση του συγγραφέα Αύγουστου Κορτώ σχετικά με το ζήτημα.



Τα πράγματα, βέβαια, δεν λειτουργούσαν πάντα κατ’ αυτό το τρόπο. Σχετική έρευνα αποδεικνύει πως παλαιότερα τα παιχνίδια διαφημίζονταν είτε με ουδέτερο τρόπο είτε με μία έμμεση αναφορά στους «καθιερωμένους» ρόλους των φύλων. Το 1905 οι κατάλογοι των παιχνιδιών διαφήμιζαν με πολύ λεπτά μηνύματα τον διαχωρισμό των φύλων, με τις κούκλες να παρουσιάζονται με έναν πιο ουδέτερο τρόπο ενώ υπήρχαν και κούκλες ειδικά σχεδιασμένες για αγόρια και κορίτσια. Δέκα χρόνια αργότερα, οι κούκλες απέκτησαν μία πιο θηλυκή μορφή με περισσότερα αξεσουάρ, και έτσι ξεκίνησε σιγά σιγά να διαφημίζεται ως «κοριτσίστικο» παιχνίδι. Το ίδια διάστημα ξεκίνησαν να εμφανίζονται παιχνίδια οικιακής χρήσης για τα κορίτσια, με τα σετ εργαλείων να προορίζονται για τα αγόρια. Ωστόσο, η πλειοψηφία των παιχνιδιών διαφημίζονταν χωρίς την παρουσία της έμφυλης διχοτόμησης.


Από το 1965, όμως, και έπειτα οι διαφημίσεις προωθούσαν τα κουζινικά σετ ως παιχνίδια που θα βοηθήσουν τα κορίτσια να μάθουν τις δουλειές του σπιτιού, ενώ ο τομέας της επιστήμης διαφημίζονταν ως ένα πεδίο που ενδιαφέρει μόνο τα αγόρια. Παρόλα αυτά υπήρχαν ακόμη αρκετά παιχνίδια που ήταν σχεδιασμένα για εκπαιδευτικούς σκοπούς και απεικόνιζαν αγόρια να παίζουν με κουζινικά σετ και κορίτσια να παίζουν με κατασκευαστικά εργαλεία. Από το 1975 και μετά μάλιστα, όλο και λιγότερα παιχνίδια διαφημίζονταν αποκλειστικά για τα αγόρια ή για τα κορίτσια σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες.


1975 διαφήμιση παιχνιδιών χωρίς έμφυλα στερεότυπα

Έτσι, στα αριστερά βλέπουμε πως παιδικά σετ σχετικά με τις επιστήμες διαφημίζονται για τα κορίτσια, ενώ στη μέση και στα δεξιά βλέπουμε κούκλες να προορίζονται για τα αγόρια, αφήνοντάς τα να αναπτύξουν την προσωπικότητά τους χωρίς τις πιέσεις που επιβάλλουν οι κοινωνικές νόρμες. Από το 1985 και έπειτα, όμως, τα ουδέτερα παιχνίδια είχαν μειωθεί σημαντικά, ενώ την δεκαετία του ‘90 οι διαφημιστικές εταιρίες συνειδητοποίησαν πως ο έμφυλος διαχωρισμός των παιχνιδιών είναι πολύ πιο επικερδής και έτσι οι γονείς αγόραζαν πια περισσότερα παιχνίδια στα παιδιά τους. Τα παιχνίδια που μέχρι τότε προορίζονταν και για τα δύο φύλα άρχισαν να διαφημίζονται μόνο με ροζ, πολύχρωμα χρώματα και έτσι τα αγόρια αποθαρρύνονταν να τα χρησιμοποιήσουν. Από τότε μέχρι και σήμερα όσα παιχνίδια απευθύνονται στα κορίτσια αφορούν την ομορφιά, την φροντίδα των παιδιών, τον ρομαντισμό κ.α., ενώ τα αγόρια ενθαρρύνονται να παίζουν με παιχνίδια που δίνουν έμφαση στην επιθετικότητα, την ένταση και την κινητικότητα.


«Ένα αγόρι μπορεί να επωφεληθεί παίζοντας με «κοριτσίστικα» παιχνίδια που αναπτύσσουν και εξασκούν πολλές συναισθηματικές και κοινωνικές δεξιότητες, όπως συναισθηματική κατανόηση, συναισθηματική έκφραση, ρύθμιση συναισθημάτων, διευθέτηση των συγκρούσεων και ενσυναίσθηση που αποτελεί «δεξιότητα κλειδί» για την προσωπική και επαγγελματική επιτυχία στην ενήλικη ζωή και για να είναι ένας αποτελεσματικός γονιός και ένας ενημερωμένος και υπεύθυνος πολίτης».

-Δήμητρα Κογκίδου, Καθηγήτρια στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης στο ΑΠΘ, Πρόεδρος της Επιτροπής Ισότητας των Φύλων του ΑΠΘ.



Τα τελευταία χρόνια τα πράγματα έχουν αλλάξει πορεία και αρκετά παιχνίδια κατασκευάζονται με στόχο να αγκαλιάσουν την «διαφορετικότητα», χωρίς να κατηγοριοποιούν τις επιθυμίες των παιδιών με τα έμφυλα στερεότυπα. Είναι καιρός να αφήσουμε τα παιδιά να ανακαλύψουν όλες τις πτυχές του εαυτού τους χωρίς να τα συνοδεύουν καταπιεστικές νόρμες, ενοχές και αναπάντητα ερωτήματα. Στην Ελλάδα, βέβαια, η ουσιαστική αλλαγή θα αργήσει να έρθει. Ας καταλάβουμε πια πως τα παιχνίδια, τα φύλα, οι επιθυμίες και η ζωή γενικότερα δεν είναι ένα ασπρόμαυρο κουτί, αλλά ένας πολύχρωμος καμβάς που αξίζει να θρέφεται με μπόλικη αγάπη και κατανόηση.

148 προβολές0 σχόλια