Περί... ηθικής και λοιπών σκέψεων στην Ελλάδα του σήμερα

Γράφει η Αριάδνη Χαρπαντίδου


«Την άνοιξη αν δε τη βρεις, τη φτιάχνεις», γράφει χαρακτηριστικά ο Οδυσσέας Ελύτης. Τι συμβαίνει, όμως, όταν η άνοιξη αυτή «δε φτιάχνεται;» ή ακόμη και «καταστρέφεται;»

Η αλήθεια είναι πως η ιστορία μας έχει αφήσει πλούσια παρακαταθήκη, σε ό,τι αφορά τις αλλαγές και τις ριζικές μεταρρυθμίσεις που έφερε μαζί της η εποχή της ελπίδας και του «ανοίγματος», η άνοιξη. Από τη μυθολογία, ακόμη, η άνοιξη συνδέεται με τη θεά της καρποφορίας και της γονιμότητας, τη θεά Δήμητρα, η οποία όμως συνδέθηκε με το τραγικό γεγονός της αρπαγής της κόρης της, Περσεφόνης από τον θεό του κάτω κόσμου. Συνδέεται, άραγε, η άνοιξη συνειρμικά με μία επανάσταση, μια αλλαγή, ένα άνοιγμα, μία καρποφορία που γεννώνται από γεγονότα δύσκολα και τραγικά;



Φτάνοντας στην άνοιξη του 2020, η ελπίδα φαινόταν πως πλησίαζε στους επόμενους μήνες, καθώς το καλοκαίρι ήταν κοντά και η πρωτόγνωρη εμπειρία της καραντίνας άφησε (και πήρε από) σε όλους κάτι διαφορετικό. Περισσότερο χρόνο, ξεκούραση, αναλογισμό και απολογισμό του ελεύθερου χρόνου και τα εργαλεία για να δημιουργήσουμε και να αναδομήσουμε ό,τι προηγουμένως δεν είχαμε το χρόνο να αντιμετωπίσουμε.


Η φετινή άνοιξη έφτασε σαν παράταση του χειμώνα και μόνο με άνοιξη δε φαντάζει. Κουβαλώντας ένα κράμα κουρασμένων ψυχών και σωμάτων, συσσωρευμένη κούραση από την ήδη ξε-κούραση, αφήνει μια αίσθηση πολύ διαφορετική από αυτή της περσινής άνοιξης. Οι εποχές φαίνονται σαν ένα ενιαίο «κρίσιμο» διβδόμαδο που συνεχώς παρατείνεται και μαζί μ’ αυτό και η ελπίδα για επαναφορά στην «κανονική ζωή».


Η φετινή άνοιξη, κουβαλά μαζί της την επανάσταση ενός χειμώνα δύσκολου, με αποκαλύψεις που άνοιξαν το δρόμο για ένα κόσμο πιο φωτεινό. Ωστόσο, όσο περνούν οι μήνες, η «άνοιξη» που αναδείχθηκε μέσα στο χειμώνα φαίνεται ως αρχή σε ένα δρόμο ολοένα και πιο μακρινό, στον οποίο ανακαλύπτουμε συνεχώς νέα εμπόδια. Τα κεκτημένα τόσων ετών που με συνέπεια γιορτάζουμε και τιμούμε και μας έφεραν πιο κοντά στην πρόοδο και στην ελευθερία, σε όλους τους τομείς, μας προκαλούν συγκίνηση αλλά και το αίσθημα της υποχρέωσης να τα κρατήσουμε, μαζί με τις αξίες και την ηθική, κοντά στη ζωή μας και ως μία διαρκή υπενθύμιση για όλα αυτά που είμαστε περήφανοι ως ανθρώπινο γένος και ως πνεύματα.


Δυστυχώς, δεν ισχύει για όλους αυτό. Η ανθρώπινη κρίση και η ηθική δοκιμάζονται συνεχώς. Ζώντας συνεχώς με ένα κινητό τηλέφωνο ως «προέκταση» των ανθρώπινων μελών μας, με ελάχιστα εξωτερικά ερεθίσματα, οδηγούμαστε σταδιακά σε βύθιση σε μια εικονική πραγματικότητα. Σκηνικά ανθρωποφαγίας, ρητορικές μίσους, λογοκρισία στα κοινωνικά δίκτυα, μονταρισμένα ρεπορτάζ, διαγραφή σχολίων, ψεύτικα προφίλ, ανεξέλεγκτη ροή ακατάλληλου υλικού, χορηγούμενες διαφημίσεις, συναλλαγές και ανταλλαγές με εταιρείες (υπαρκτές και μη), ανεξέλεγκτη διαχείριση δημόσιου χρήματος, εκδικητικές συμπεριφορές διαπροσωπικές σχέσεις, είναι λίγα μόνο από όσα αποτελούν, πλέον, καθημερινότητα στην αρένα των social media και της digital ζωής μας.


Στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σε μία, όχι και τόσο φωτεινή άνοιξη, προστίθενται η αδιαφάνεια, που ανέκαθεν «συναντιόταν» σε πολλές πτυχές της καθημερινότητας, οι επαγγελματικοί όρκοι που δεν τηρούνται, εικόνες βίας στο βωμό της «συμμόρφωσης», άνθρωποι βασανισμένοι από την κωλυσιεργία της γραφειοκρατίας, η διαρκής αποδόμηση της αισθητικής και το αβάσταχτο βάρος της ατομικής ευθύνης.



Τι κάνουμε όμως, γι’ αυτή την ατομική ευθύνη; Την ευθύνη απέναντι, όχι μόνο στην τήρηση των υγειονομικών μέτρων για την προστασία του υπέρτατου αγαθού, της σωματικής υγείας, αλλά και για την ευθύνη απέναντι στη διατήρηση της ψυχικής υγείας και του πνεύματος; Τι συμβαίνει με την ατομική ευθύνη, απέναντι στο συλλογικό όφελος;


Διαβάζοντας το έργο του Σαρτρ «ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», συναντάμε το εξής σημείο: «Ο άνθρωπος φτιάχνεται· δεν είναι όλοι ολοκληρωμένοι από πριν. Φτιάχνεται διαλέγοντας την ηθική του και η πίεση των περιστάσεων είναι τέτοια ώστε δεν μπορεί να μην διαλέξει μίαν ηθική. Δεν καθορίζουμε τον άνθρωπο παρά μόνο σέ σχέση με μια δέσμευση, που μόνος του αναλαμβάνει. Είναι, λοιπόν, παράλογο να μας προσάπτουν το «άσκοπο» της εκλογής.» (Σαρτρ, ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, εκδ. Αρσενίδης, μετάφραση: Κ. Σταματίου)


Ποια είναι, λοιπόν, αυτή η ηθική που έχουμε διαλέξει; Για ποια ηθική μπορούμε να μιλάμε και να θέτουμε ως κοινή βάση, ως κοινή ηθική για όλους τους ανθρώπους και ποια τα όριά της; Τι συμβαίνει όταν νιώθουμε πως αυτή καταπατάται; Έχουμε όλοι το ίδιο βάρος, την ίδια αίσθηση γι’ αυτή την ηθική, η οποία μας ακολουθεί και μας καθορίζει;


Σύμφωνα με την Αριστοτελική ηθική, η ευδαιμονία, που ορίζεται ως ευζωία και ευπραξία, συνδέει την ηθική με την πράξη και με τη μορφή της ενεργής συμπεριφοράς και δράσης του πολίτη στα συλλογικά θέματα. Ο ηθικός άνθρωπος, είναι ο ενεργός πολίτης, που εκδηλώνει τη συμπεριφορά του υπερβαίνοντας τις ατομοκεντρικές του προθέσεις, συμβάλλοντας ενεργά και πρακτικά στο κοινό, συλλογικό καλό. Στο επίκεντρο της ανώτερης ηθικής ζωής, είναι η ευδαιμονία και η ελευθερία του πολίτη, σε επίπεδο ελευθερίας του ίδιου και της πόλης-κράτους.


Σήμερα, θα θεωρούσε κανείς πως έχουν αλλάξει αρκετά οι συνθήκες. Κρίνοντας από όσα συμβαίνουν καθημερινά, τόσο σε επίπεδο που αφορά τον πολίτη, όσο και τις ενέργειες της Πολιτείας και των κυβερνώντων, η απάντηση είναι φανερό πως ποικίλλει και βασίζεται σε, μάλλον, ατομικές προσλαμβάνουσες και επιθυμίες. Το ερώτημα είναι αν αυτά που μας ενώνουν, είναι σε θέση να μας ενώσουν για μια ακόμη φορά, βοηθώντας μας να ανακτήσουμε και να ζήσουμε την ένδοξη και πολυπόθητη άνοιξη, βαδίζοντας προς αυτήν, θέτοντας τις βάσεις για μία νέα ζωή, κάτι για το οποίο προσβλέπουμε μετά την έλευση της πανδημίας.


Μήπως αυτό που μας ενώνει πλέον είναι μία γενικευμένη κούραση, η οποία θα μας οδηγήσει σε ατομικές διεξόδους, προφυλάσσοντας την ατομική γαλήνη και ειρήνη, θέτοντας σε δεύτερη μοίρα τη συλλογική; Κρίνοντας από τις πράξεις μας, έχουμε καταλήξει να διαμορφώσουμε και μία συλλογική, κοινωνική ηθική, για την οποία γίνεται νύξη κατά κόρον σε μεγάλους, διεθνείς οργανισμούς(;).


Το μόνο σίγουρο πάντως, είναι πως πέφτοντας για ύπνο το βράδυ, οι σκέψεις και αυτή είναι ό,τι μας απομένει. Η ποιότητα αυτών ίσως και να μετριέται στο πόση ώρα κάνει να μας πάρει ο ύπνος, με ήσυχη συνείδηση(;).

73 προβολές0 σχόλια