Όσα Οδήγησαν στο SofaGate

Γράφουν οι: Αριάδνη Χαρπαντίδου και Κατερίνα Τόσκου


Με φόντο τα τελευταία γεγονότα του Sofagate, προέκυψε η ανάγκη για περισσότερη διερεύνηση των στοιχείων εκείνων που οδήγησαν στο γεγονός αυτό. Βάσει των εξελίξεων στην Τουρκία την τελευταία πενταετία, μια τέτοια ενέργεια από τον Τούρκο πρόεδρο δεν θα έπρεπε να φανεί εντελώς περίεργη.


Τα τελευταία χρόνια, με διάφορες αφορμές, αντιλαμβανόμαστε όλο και περισσότερο την έκταση της αυταρχικότητας της προεδρίας της περιόδου του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Με την τουρκική λίρα να βρίσκεται σε καθοδική πορεία και με τον ιό Covid-19 να πλήττει τη χώρα καθημερινά με δεκάδες νεκρούς και χιλιάδες κρούσματα, αυτό που διαφαίνεται από την πολιτική του προέδρου Ερντογάν είναι η ενεργή ενασχόληση με την εξωτερική πολιτική σκηνή, ενώ ως προς τα εσωτερικά θέματα, παρατηρείται μια σχετική αδιαφορία την παρούσα περίοδο.


Φανερή είναι η ανησυχία του Ερντογάν για εσωτερική αναταραχή στο πολιτικό προσκήνιο, λόγω της στροφής από τον κεμαλισμό και την εκδυτικοποίηση της χώρας, σε μια επιστροφή στις ανατολικές ρίζες, μέσω της αναβίωσης του νέου οθωμανισμού. Οι λόγοι των συγκρούσεων οδηγούν σε ένα συμπέρασμα: Ο Ερντογάν θέλει να περιορίσει την κεμαλική επιρροή, με απώτερο σκοπό τον νέο οθωμανισμό, αφήνοντας πίσω ως κομμάτι της ιστορίας. Η κεμαλική στρατογραφειοκρατία αποτελεί σημαντικό παράγοντα στη σύγχρονη τουρκική πολιτική σκηνή, στοιχείο που ο Ερντογάν παρατηρείται πως προσπαθεί να αναδιαμορφώσει. Άραγε θα αποτελέσουν οι συγκρούσεις και η δυσφορία των κεμαλικών αξιωματικών κύριο παράγοντα για τις μελλοντικές εξελίξεις σε εθνικά και διεθνή θέματα;


λήψη: Νίκος Μαρκοβίτης

Παρόλα αυτά, η σύγχρονη ιστορία μας μαθαίνει πως σκοπός του Κεμάλ ήταν η στροφή της Τουρκίας προς τη Δύση. Άλλωστε, με αυτό το σκεπτικό τροποποίησε την αλφάβητο με λατινικούς χαρακτήρες και μάλιστα, ήταν ο πρώτος που έδωσε το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, πρωτοπορώντας πολύ σε σχέση με άλλες δυτικές χώρες που δεν επέτρεπαν κάτι τέτοιο. Όλοι οι πολιτικοί που έπονταν μέχρι πρότινος του Κεμάλ, ακολουθούσαν το ίδιο μονοπάτι, με όνειρο να ενταχθούν στην ΕΕ, κάτι που ο Ερντογάν, όσο περνάει ο καιρός είναι ολοένα λιγότερο διατεθειμένος να ακολουθήσει.


Σύμφωνα και με τον Νικόλαο Μαρκοβίτη, Πολιτικό Επιστήμονα και Δόκιμο Ερευνητή ΙΔΙΣ:


«Η Τουρκία αλλάζει και αυτό είναι γεγονός. Μια περιφερειακή δύναμη με λόγο και θέση στα τεκταινόμενα της περιοχής. Το δίλημμα μεταξύ Δύσης και Ανατολής είναι ένα από τα πολλά τον τελευταίο καιρό λόγω και των καταστάσεων τόσο σε Μέση Ανατολή όσο και Ναγκόρνο-Καραμπάχ και τώρα με την κατάσταση στην Ουκρανία. Οι ανάγκες με τις προσδοκίες πολλές φορές δεν ευθυγραμμίζονται και για αυτό το λόγο θα πρέπει να εξετάζεται κάθε χώρα διαφορετικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αποτελεί η οικονομία, η οποία βρίσκεται σε περιδίνηση με ιστορικά χαμηλά και το προσεχές διάστημα ξεκινάει την διανομή ‘’πατάτας και κρεμμυδιών’’ στους ασθενέστερους οικονομικά πολίτες, ενώ την ίδια στιγμή ο πρόεδρος Ερντογάν τάσσει στην επέτειο των 100 χρόνων της ίδρυσης της Τουρκικής Δημοκρατίας την προσσελήνωση στο φεγγάρι. Σε κάθε περίπτωση, για μια πιο ενδελεχή έρευνα θα πρέπει να γίνεται συνολική και σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά του καθενός μελέτη».

Τουρκία και Ανθρώπινα Δικαιώματα


Τι συμβαίνει όμως με την πορεία της χώρας, όσον αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα, ένα τομέα που στις ευρωπαϊκές χώρες τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούνται αρκετές προσπάθειες για να ξεπεραστούν στεγανά, προκαταλήψεις και συμπεριφορές που αφορούν τη βίαιη καταπάτηση αυτών; Η βία εναντίων των γυναικών είναι ένα θέμα το οποίο έχει ριζώσει στις ανθρώπινες κοινωνίες, από αρχαιοτάτων χρόνων. Παρά το πέρασμα των αιώνων και την εξέλιξη των κοινωνιών, ναι μεν η βία αυτή έχει εξαλειφθεί σε ένα μεγάλο ποσοστό, προσδίδοντας δικαιώματα στις γυναίκες, αλλά φαίνεται πως είναι μακρύς ο δρόμος για τη σύγχρονη κοινωνία, ώστε να εξαλειφθεί πλήρως κάθε μορφή βίας απέναντι στις γυναίκες. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, μία στις τρεις γυναίκες έχει υποστεί σεξουαλική ή σωματική βία ή και τις δύο μορφές βίας.


Μιλώντας με ευρωπαϊκά δεδομένα, προκειμένου να δοθεί τέλος στη χρόνια βία κατά των γυναικών, η ΕΕ συνέταξε το 2011, το πρώτο διεθνές κείμενο που θέτει κριτήρια πρόληψης και καταπολέμησης της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, τη γνωστή Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης, η οποία υιοθετήθηκε με 500 ψήφους υπέρ, 91 κατά και 50 αποχές και τέθηκε σε ισχύ το 2014. Αυτό που ξεχωρίζει τη Σύμβαση είναι οι νομικές δεσμεύσεις που καλούνται να πάρουν όλα τα κράτη μέλη που προσχωρούν σε αυτή, προειδοποιώντας με κυρώσεις για οποιαδήποτε καταπάτηση της Σύμβασης. Με αυτή την κίνηση το Κοινοβούλιο γνωστοποιεί και ξεκαθαρίζει ότι η ενδοοικογενειακή βία και η βία εναντίων των γυναικών θεωρείται εγκληματική πράξη για την ΕΕ και γι’ αυτό το λόγο παρακαλείται η άμεση επικύρωσή της από όλα τα κράτη μέλη της.


Από αυτή λοιπόν τη Σύμβαση διάλεξε να αποχωρήσει η κυβέρνηση Ερντογάν την 20η Μαρτίου του 2021, παραμονή της Συνόδου Κορυφής της ΕΕ, όπου κύρια θεματική ήταν οι σχέσεις ΕΕ και Τουρκίας. Ανησυχία προκάλεσε αυτή η απόφαση στη σύγχρονη πολιτική σκηνή, σε σημείο που το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ κάλεσε την Τουρκία να το ξανασκεφτεί και να ανατρέψει την απόφασή της. Η Τουρκία αρνείται μέχρι και σήμερα μια τέτοια κίνηση, έχοντας ως κύριο επιχείρημα ότι πλέον τα δικαιώματα των γυναικών θα προστατεύονται από την εγχώρια νομοθεσία και όχι από εξωτερικούς παράγοντες ή νομοθεσίες.


Ένα τέτοιο γεγονός δε θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο από τη διεθνή πολιτική σκηνή. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, ο Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν χαρακτήρισε την κίνηση της Τουρκίας ως “αιφνίδια και αδικαιολόγητη” προσθέτοντας ότι «είναι ένα απογοητευτικό βήμα οπισθοδρόμησης για το διεθνές κίνημα που αγωνίζεται για τον τερματισμό της βίας εναντίον γυναικών σε όλο τον κόσμο» .


λήψη: Νίκος Μαρκοβίτης

Στην ευρωπαϊκή σκηνή, χαρακτηριστικές είναι και οι δηλώσεις Μισέλ και Φον ντερ Λάιεν, αναφορικά με την αποχώρηση της Τουρκίας από τη Σύμβαση. Ο Ν. Μαρκοβίτης, αναφέρει πως:


«Οι δηλώσεις Μισέλ και Φον ντερ Λάιεν ήταν επικριτικές στο κομμάτι των ανθρωπίνων δικαιωμάτων το οποίο είναι θεμέλιος λίθος της Δυτικού πολιτισμού. Η μονομερής αυτή απόφαση της Τουρκίας για αποχώρηση από την Σύμβαση θεωρείται ως μια λανθασμένη κατά πολλούς κίνηση. Η απάντηση της Τουρκικής προεδρίας αναφέρει πως με αυτόν τον τρόπο η Τουρκία απέχει από αυτούς που προσπαθούν να δώσουν μια νέα διάσταση στην ομοφυλοφιλία η οποία δεν συμβαδίζει με τις αρχές της τουρκικής κοινωνίας (Κωστίδης, 2021) . Ο πρόεδρος Ερντογάν ανέφερε πως η Τουρκία θα συνεχίσει να προστατεύει τα δικαιώματα των γυναικών και όσον αφορά των ενδοοικογενειακή βία. Η άλλη ανάγνωση της απόφασης είναι το γεγονός πως η Τουρκία όντας μια δυτική κοινωνία αποφανθεί προς αυτήν την κατεύθυνση αλλά δεν έχει γίνει Ιράν, όπως υποστηρίζεται από πολλούς».


Σύμφωνα με δημοσίευμα του DW στην Τουρκία καθημερινά τουλάχιστον μία γυναίκα πέφτει θύμα ενδοοικογενειακής βίας χάνοντας τη ζωή της. Μόνο να εικάζουμε μπορούμε τον πραγματικό αριθμό, καθώς η κυβέρνηση υποθάλπει τα επίσημα στοιχεία. Μόνο το έτος 2020, σύμφωνα με στοιχεία που κατάφεραν να συγκεντρώσουν διάφοροι σύλλογοι αρωγής γυναικών, 312 γυναίκες έχουν βρει τον θάνατο εντός τουρκικών συνόρων μέχρι τον Οκτώβριο 2020. Μάλιστα, αντίθετη άποψη είχε τον Νοέμβριο το υπουργείου Εσωτερικών το οποίο υποστήριξε ότι οι γυναικοκτονίες έχουν μειωθεί κατά 27% χωρίς κάποια ιδιαίτερη στατιστική τεκμηρίωση.


#SofaGate


Λαμβάνοντας υπόψιν τα γεγονότα που προηγήθηκαν, φτάνουμε στο σημείο της συνάντησης του Προέδρου Ερντογάν, με τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Σαρλ Μισέλ και την Πρόεδρο της Κομισιόν, Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν, στις 6 Απριλίου, όπου δε διακρίνουμε τίποτα λιγότερο από μία «διπλωματική σύγκρουση» ή ακόμη και ένα «διπλωματικό ναυάγιο», όπως το χαρακτήρισε η Le monde diplomatique, με αρκετές και πολυεπίπεδες ερμηνείες.


Το γεγονός που αποκαλείται “sofagate” και η αμήχανη εικόνα της Φον ντερ Λάιεν, έκαναν το γύρο του κόσμου, εγείροντας πολλά ερωτήματα. Από την πλευρά της Τουρκίας, μετά από μία αρκετά θερμή υποδοχή των ευρωπαίων προέδρων, αναρωτιέται κανείς εάν δεν είχε υπολογιστεί εξ αρχής πως οι «χρυσές» πολυθρόνες της αίθουσας προορίζονταν για δύο και όχι για τρία πρόσωπα, καθώς είναι γνωστό το πλάνο της αίθουσας με τις δύο συγκεκριμένες πολυθρόνες. Η παράλειψη αυτή φαντάζει αρκετά προβληματική. Σύμφωνα με τη Le monde diplomatique, ο σχεδιασμός και η τοποθέτηση στο χώρο ήταν κάτι που επικυρώθηκε από υπηρεσίες του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, αλλά όχι από τις αντίστοιχες της Επιτροπής, ένα σφάλμα πρωτοκόλλου που φαντάζει αρκετά παράξενο από την πλευρά των υπηρεσιών της Επιτροπής.



Το συμβάν, προκάλεσε αντιδράσεις στον ευρωπαϊκό χώρο, απέναντι στη στάση του Ερντογάν, θέτοντας στο τραπέζι πως η στάση αυτή απέπνεε μία υποβαθμιστική κίνηση, με δόσεις σεξισμού. Η θέση της Τουρκίας, αναφορικά με τη θέση και το ρόλο της γυναίκας όλα αυτά τα χρόνια, είναι γνωστή. Η ροπή της Τουρκίας και η αναμφισβήτητη ρίζωσή της στη βαθιά Ανατολή αποτελούν γεγονός. Η θέση που έλαβε η Φον ντερ Λάιεν, σε χαμηλότερο καναπέ, μακριά από τον Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και απέναντι από τον Υπουργό Εξωτερικών, δεν υπογραμμίζει μόνο την αγνόηση και υποτίμηση του, ενός εκ των δύο, καλεσμένων από τον Ερντογάν, αλλά και την υποβάθμιση του αξιώματος.


Παράλληλα, το γεγονός πως η Φον ντερ Λάιεν έστεκε αμήχανα ακίνητη, προκαλεί και μία αμηχανία, όσον αφορά και το φύλο, λαμβάνοντας υπόψιν και το φόντο της συνάντησης (βλ. Τουρκία). Έχοντας υπόψιν ότι το διπλωματικό πρωτόκολλο ορίζει ότι όταν ένας πολιτικός ηγέτης υποδέχεται δύο ισότιμους επίσημους καλεσμένος, προβλέπονται τα ίδια καθίσματα γι’ αυτούς, τηρώντας ίδια απόσταση από τον πρώτο, διακρίνουμε μια παραβίαση αυτού στη συγκεκριμένη περίπτωση.


Το ερώτημα είναι πώς μεταφράζεται αυτή η αστοχία για τα ευρωπαϊκά δεδομένα. Τίθενται μεγάλα ερωτηματικά για τη σαφήνεια και τις αρμοδιότητες των δύο θέσεων (αυτή του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και αυτή της Προέδρου της Κομισιόν), καθώς και για τις αντιδράσεις που προκλήθηκαν σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ο Σαρλ Μισέλ, ανέφερε πως έχει χάσει τον ύπνο του και συνεχώς ανατρέχει στο συμβάν. Η Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν, η οποία δεν αντέδρασε απευθείας, ανέφερε πως δεν θα επαναληφθεί κάτι παρόμοιο.


Αίσθηση προκάλεσε ο χαρακτηρισμός που απέδωσε ο Ιταλός πρωθυπουργός Μ. Ντράγκι για τον Ερντογάν, σε συνέντευξη τύπου. Μεταξύ άλλων, ανέφερε: «Διαφωνώ απολύτως με τον Ερντογάν, νομίζω ότι ήταν ανάρμοστη συμπεριφορά, λυπάμαι πολύ για την ταπείνωση που υπέστη η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Με αυτούς τους δικτάτορες, ας τους αποκαλέσουμε όπως είναι, πρέπει να είμαστε σαφείς: Να εκφράζουμε τις διαφορετικές μας απόψεις, αλλά να καταφέρνουμε να συνεργαζόμαστε υπέρ των χωρών μας». Το γεγονός προκάλεσε και αλυσιδωτές αντιδράσεις από ευρωβουλευτές, οι οποίες καταδίκαζαν το γεγονός από την πλευρά της Τουρκίας, δίνοντας μία ερμηνεία αναφορικά και με τα ανθρώπινα δικαιώματα.


Το γενικό κλίμα, φέρνει στην επιφάνεια εσωτερικά σημεία των θεσμικών οργάνων, και ενδεχόμενες αδυναμίες, που αναδύονται στην επιφάνεια σε λανθασμένο τόπο και χρόνο. Σύμφωνα με το άρθρο 15 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), ορίζεται πως: «Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου εξασφαλίζει επίσης την εξωτερική εκπροσώπηση της ΕΕ στο επίπεδο των αρχηγών κρατών και κυβερνήσεων: σε ό,τι αφορά θέματα που άπτονται της κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ) της ΕΕ, από κοινού με τον Ύπατο Εκπρόσωπο της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας, […] στις διεθνείς συνόδους κορυφής, συνήθως από κοινού με τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής». Αυτό οδηγεί και στο συμπέρασμα που ανέφερε χαρακτηριστικά ο Ερίκ Μαμέρ, εκπρόσωπος της Κομισιόν: «Αυτό δεν σημαίνει ότι η πρόεδρος της Κομισιόν αποτελεί απλώς μέρος της συνοδείας του προέδρου του Συμβουλίου. Παρευρίσκεται ισότιμα».


Συνοπτικά, η απουσία αντίδρασης του Σαρλ Μισέλ τη δεδομένη στιγμή, όπως και η αμηχανία της Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν αφήνουν σίγουρα μία κοινή αίσθηση: μία γενική αδυναμία αντίδρασης και μία δυσανεξία ισχυρής ενοποίησης και εκπροσώπησης των θεσμικών οργάνων της ΕΕ σε εξωτερικό περιβάλλον. Αναμένουμε την 26η Απριλίου, όπου η Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν και ο Σαρλ Μισέλ θα κληθούν να εξηγήσουν ξανά το περιστατικό.


Λαμβάνοντας υπόψιν τα παραπάνω, καθώς και αρκετά απ’ όσα αναφέρονται σχετικά με την ερμηνεία των αρμοδιοτήτων και των υποχρεώσεων των αντιπροσώπων των Ευρωπαϊκών θεσμών, αναρωτιόμαστε αφενός ποια θα είναι η επόμενη μέρα για την Ευρώπη και αν θα υπάρξει στο μέλλον ένας σαφέστερος ορισμός των θέσεων, με σκοπό την αποφυγή τέτοιων επεισοδίων. Οι ποικίλες και διαφορετικές ερμηνείες του sofagate, στο τέλος της ημέρας, μας προβληματίζουν. Ποια θα είναι η επόμενη ημέρα στην καθημερινότητα μιας γυναίκας στην Τουρκία; Τα δυτικά πρότυπα μοιάζουν πως ολοένα και περισσότερο απομακρύνονται από τα τουρκικά δεδομένα; Και τελικά, ποια είναι η εικόνα της ΕΕ προς τα έξω; Πώς θα επιτευχθεί η διατήρηση μιας κοινής εκπροσώπησης, η εικόνα μιας ενωμένης Ευρώπης, με αρκετά διαφορετικές απόψεις πάνω σε ζητήματα που θα έπρεπε να τηρείται μία κοινή, ενωτική στάση;


«Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποια θα είναι η επόμενη μέρα αφενός στην Τουρκία και αφετέρου στις σχέσεις με την Δύση. Η πίεση που δέχεται η Τουρκία είναι εμφανής και από πλευράς ΗΠΑ στο κομμάτι των δικαιωμάτων και θα έχει ενδιαφέρον ποιες θα είναι οι επόμενες κινήσεις αμφοτέρων (U.S. Department of State, 2020) . Η πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Τουρκία ήταν, είναι και θα είναι συνδεδεμένη καθώς μιλάμε για μια χώρα εταίρο, υποψία προς ένταξη και καίριας γεωπολιτικής σημασίας.», τονίζει ο κ. Ν. Μαρκοβίτης.

82 προβολές0 σχόλια